Bazylika w Piekarach Śląskich to miejsce, które od ponad trzech wieków przyciąga pielgrzymów z całego Śląska i nie tylko. Nie chodzi tu o architektoniczne cuda – choć neoromańska świątynia robi wrażenie – ale o coś trudniejszego do uchwycenia. O kult cudownego obrazu Matki Bożej, który przetrwał wojny, profanacje i przesiedlenie oryginału do innego miasta. I o to, że ludzie wciąż tu przychodzą.
To jedno z tych miejsc, gdzie historia splata się z wiarą na tyle mocno, że trudno je od siebie oddzielić. Dla jednych będzie to przede wszystkim sanktuarium maryjne i cel pielgrzymki. Dla innych – kawałek śląskiej tożsamości i punkt na mapie lokalnej historii.
- cudowny obraz Matki Bożej
- piękna neoromańska architektura
- historyczne znaczenie dla regionu
- pielgrzymki z całej Polski
- malownicze otoczenie i kaplice
Historia kultu maryjnego w Piekarach Śląskich
Początki sięgają roku 1303, kiedy powstała parafia pod wezwaniem świętego Bartłomieja Apostoła. Drewniany kościółek w stylu romańskim konsekrowano w 1318 roku. W bocznym ołtarzu wisiał obraz Maryi Panny – nikt nie wie, kto go namalował ani kto ufundował. Przez wieki nikt się tym specjalnie nie przejmował.
Wszystko zmieniło się 27 sierpnia 1659 roku. Wtedy to miejscowy proboszcz Jakub Roczkowski przeniósł obraz do ołtarza głównego, a niedługo potem zaczęły się dziać rzeczy, które wierni uznali za cuda. Liczne uzdrowienia, a w 1676 roku mieszkańcy Tarnowskich Gór modlili się przed obrazem podczas zarazy – i zaraza ustąpiła. Tak przynajmniej głosi lokalna tradycja.
Historycy datują oryginalny obraz na XV wiek. Namalowany na lipowej desce o wymiarach 129 × 92 cm, utrzymany w typie Hodegetrii – Przewodniczki – nawiązuje do bizantyjskiego malarstwa. Problem w tym, że tego obrazu w Piekarach od 1702 roku… nie ma.
W 1702 roku, gdy Śląsk targały wojny religijne, obraz wywieziono do Opola dla bezpieczeństwa. Trafił do kościoła św. Krzyża i tam został. Do dziś. W Opolu ikona nie przyciągała szczególnej czci, nie było pielgrzymek. Tymczasem do Piekar – mimo że w kościele była tylko kopia – pielgrzymi wciąż przybywali tłumnie. Jeden z ówczesnych księży podsumował to słowami, które weszły do lokalnej tradycji: „Nie pędzel tu mocen, ni praca człowieka, ni drzewo, ni płótno, jeno Duch Boży, który sobie to miejsce i ten lud upodobał”.
Obecna bazylika – budowa i architektura
W XIX wieku drewniany kościółek przestał wystarczać. Ruch pielgrzymkowy narastał, a budynek był po prostu za mały. W 1826 roku proboszczem został ksiądz Jan Alojzy Ficek, który postanowił wybudować nową, murowaną świątynię. Zbierali na nią miejscowi ludzie, sami też ją budowali.
Konsekracji nowego, neoromańskiego kościoła dokonał biskup wrocławski Melchior von Diepenbrock 22 sierpnia 1849 roku. Wokół świątyni według projektu Daniela Groetschla powstały cztery kaplice oraz Rajski Plac z piątą kaplicą – św. Rafała. W tej ostatniej znajduje się ołtarz z pierwotnego kościoła św. Bartłomieja. Wzdłuż muru kościelnego, na kamiennych cokołach, stoją wykute w kamieniu figury dwunastu apostołów.
W połowie XIX wieku organmistrz Johann Mathias Vinzenz Haas zbudował w bazylice organy o trakturze mechanicznej. Umowę podpisano 4 czerwca 1846 roku, ale dokładna data ukończenia nie jest znana – jeszcze w 1852 roku Haas informował o postępach prac. Instrument miał mieć 27 głosów, dwa manuały i pedał. W latach 1926-1927, ze względu na zużycie, wybudowano nowy, 40-głosowy instrument o trakturze pneumatycznej, zachowując dawną szafę.
Cudowny obraz i jego burzliwe losy
Obraz, który dziś wisi w piekarskiej bazylice, to kopia z końca XVII wieku. Ma wymiary 99 × 77 cm i zachowuje układ oryginału: Maryja trzyma dzieciątko na lewej ręce, w prawej – jabłko. To typ Hodigitrii, choć bizantyjska surowość formy zniknęła. Dłonie i palce skrócono, fałdy szat nabrały płynności, zmieniono rysy twarzy i stonowano kolory. Ta kopia z czasem zajęła miejsce oryginału i sama zasłynęła łaskami.
15 sierpnia 1925 roku obraz Madonny Piekarskiej został koronowany przez nuncjusza papieskiego Wawrzyńca Lauri. Korony podarował i poświęcił papież Pius XI. Ale historia koron to osobny rozdział – i to mroczny.
W nocy z 7 na 8 grudnia 1940 roku, podczas II wojny światowej, nieznani sprawcy ukradli z obrazu papieskie korony. Pierwszej rekoronacji dokonano dopiero w 1965 roku. Ale to nie koniec – kolejna profanacja miała miejsce w nocy z 29 lutego na 1 marca 1984 roku, gdy w kościele trwały prace konserwatorskie.
Dnia 15 września 1985 roku biskup Herbert Bednorz dokonał drugiej rekoronacji cudownego obrazu, a biskup Damian Zimoń odmówił akt zawierzenia diecezji katowickiej Pani Piekarskiej. Od tej pory Matka Boska Piekarska jest główną patronką archidiecezji katowickiej, a od 2014 roku także patronką miasta Piekary Śląskie.
Ciekawy zwrot akcji nastąpił 15 sierpnia 2015 roku – do bazyliki powróciły korony skradzione w 1984 roku. Przez lata spoczywały w archiwum archidiecezjalnym. Za sprawą arcybiskupa Wiktora Skworca zostały przekazane do Piekar w 90. rocznicę koronacji obrazu.
Co zobaczyć w bazylice i jej okolicy
Wnętrze bazyliki robi wrażenie już od progu. Neoromański styl, wysoka nawa, charakterystyczne dla tego okresu detale architektoniczne. Główny punkt to oczywiście ołtarz z cudownym obrazem Matki Bożej – zawsze otoczony kwiatami i zniczami, często także pielgrzymami w ciszy modlitwy.
Warto zwrócić uwagę na organy – choć obecny instrument pochodzi z lat 20. XX wieku, zachowano oryginalną szafę z połowy XIX wieku. To spory kawałek historii organmistrzowskiego rzemiosła.
Wokół bazyliki rozciąga się kompleks sakralny zaprojektowany przez Daniela Groetschla. Cztery kaplice otaczające główną świątynię tworzą spójną całość architektoniczną. Rajski Plac z kaplicą św. Rafała to miejsce szczególne – tu właśnie znajduje się ołtarz z pierwotnego, drewnianego kościoła św. Bartłomieja. Wzdłuż muru stoją kamienne figury dwunastu apostołów na cokołach – efektowne i monumentalne.
Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej
Bazylika nie funkcjonuje w próżni – jest częścią większego Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej. Tytuł „bazylika mniejsza” to papieskie wyróżnienie nadawane kościołom o szczególnym znaczeniu duchowym lub historycznym. Wiąże się z nim prawo do używania symbolu papieskiego – tiary i kluczy – w godle parafii.
Piekary od wieków były ważnym punktem na mapie pielgrzymek śląskich. Szczególnie żywy jest tu kult maryjny związany z tradycją górniczą regionu. To miejsce, gdzie historia robotnicza spotyka się z religijnością ludową, tworząc specyficzną atmosferę charakterystyczną dla Górnego Śląska.
Dla kogo jest to miejsce
Przede wszystkim dla pielgrzymów i osób poszukujących duchowego wyciszenia. Bazylika to czynne sanktuarium, więc trzeba pamiętać o odpowiednim stroju i zachowaniu. Nie jest to muzeum – to miejsce kultu religijnego.
Miłośnicy architektury sakralnej znajdą tu ciekawy przykład neoromańskiego stylu z połowy XIX wieku. Ci, którzy interesują się historią Śląska, zobaczą jeden z najważniejszych punktów na mapie lokalnej religijności i tradycji.
Rodziny z dziećmi? To zależy. Jeśli dzieci potrafią zachować się w kościele i interesuje je zwiedzanie sakralnych obiektów – jak najbardziej. Nie ma tu jednak atrakcji typu interaktywne wystawy czy place zabaw. To przede wszystkim miejsce ciszy i modlitwy.
Informacje praktyczne – godziny, dojazd, czas zwiedzania
Bazylika jest otwarta codziennie, zgodnie z rozkładem mszy świętych. Wstęp do świątyni jest bezpłatny – to kościół, nie muzeum. Można wejść, pomodlić się, obejrzeć wnętrze, zapalić znicz.
Godziny otwarcia kancelarii parafialnej:
- Poniedziałek: 8.30-10.00 oraz 15.00-17.00
- Wtorek: 8.30-10.00 oraz 17.00-18.00
- Środa: kancelaria nieczynna
- Czwartek: 8.30-10.00 oraz 17.00-18.00
- Piątek: 8.30-10.00 oraz 15.00-17.00
- Sobota: 8.30-10.00
- Niedziela i święta: nieczynna
Ksiądz proboszcz nie przyjmuje we wtorki. W sprawach pilnych warto zadzwonić przed wizytą.
Msze święte: W niedzielę msza o godzinie 7.00 jest transmitowana przez Radio Piekary na częstotliwości 88.7 FM. W dni powszednie msze odbywają się prawdopodobnie o 18.30 i 20.00, ale dokładny rozkład warto potwierdzić w zakrystii lub na stronie parafii.
Jak dojechać: Bazylika znajduje się przy ul. Ks. Ficka 7 w Piekarach Śląskich. Do miasta można dojechać komunikacją publiczną z Katowic, Bytomia czy Tarnowskich Gór. Piekary Śląskie mają połączenie kolejowe i autobusowe. Dla zmotoryzowanych – w okolicy są miejsca parkingowe, choć w dni większych uroczystości religijnych może być tłoczno.
Ile czasu przeznaczyć: Samo zwiedzanie bazyliki to około 30-45 minut. Jeśli chce się spokojnie obejrzeć kaplice wokół, figury apostołów i pospacerować po Rajskim Placu – warto zarezerwować godzinę, może półtorej. Dla osób przybywających na mszę świętą czy z zamiarem dłuższej modlitwy – odpowiednio więcej.
Ceny: Wstęp do bazyliki jest bezpłatny. Można złożyć ofiarę na tacę lub wrzucić do puszki – według własnego uznania.
Kontakt: Parafia Imienia NMP i Św. Bartłomieja, ul. Ks. Ficka 7, 41-940 Piekary Śląskie. Szczegółowe informacje dostępne na stronie piekary-bazylika.pl.